رمان "عادت مي كنيم" اثري است از زويا پيرزاد و داستاني است به روايت راوي ( سوم شخص ) . زني است چهل و يك ساله بنام آرزو مثل بسياري از زنان امروزي با اندكي تفاوت . زني كه بعد از فوت پدر مسئوليت هاي زندگي به عهده خودش است . از شوهرش جدا شده و با دخترش آيه زندگي مي كند . از يكطرف بايد به آيه و مادرش ماه منير و امور آنها رسيدگي كند ، از طرفي هم مسئوليت سركار رفتن و مشكلات خاص خودش را به عهده دارد . يكي از نكات جالب كتاب همين شغل آرزو ست . او يك بنگاه معاملات ملكي را مي چرخاند . هرچندكه در تهران امروزي اين بنگاه ها بسيار زياد هستند ، اما اينكه يك زن آنرا اداره كند اصلاً پيدا نمي شود يا به ندرت اتفاق مي افتد .

به طور كلي داستان ، بخشي از زندگي آرزو را ( با اشاره به زندگي سه زن از سه نسل متفاوت در تهران امروزي ) بيان مي كند . قبل از تحليل كتاب فهرست وار به ويژگي هاي يك اثر ادبي اشاره مي كنم . سپس با توجه به اين ويژگي ها و ويژگي هاي ديگر به تحليل رمان خواهم پرداخت .

ويژگي هاي ادبي اثر :

الف) شروع بي مقدمه و انفجاري .

ب ) قياس ناپذيري و يگانه بودن .

ج ) استفاده از گفتار كنشي

د ) اسرار آميز بودن .

و ) استعاره آميز بودن ، قدرت خلاقه آثار ادبي وابسته به استعاره است . ( ميلر – ۱۳۸۴-۳۹-۶۶ )

1) (( آرزو به زانتياي سفيد نگاه كرد كه مي خواست پارك كند و زير لب گفت " شرط مي بندم گند بزني پسر جان " )) آغاز اين رمان مانند بسياري از رمان هاي ديگر شروعي انفجاري دارد . و خواننده را به وسط داستان و ماجرا پرت مي كند و با همين كلمات او را به ادامه داستان و شناخت شخصيت ها متمايل مي كند . جملاتي كه بدنبال آن مي آيند براي خواننده توضيحات بيشتري را به همراه مي آورند ، در مورد آرزو ، زندگي او و افراد مرتبط با او . يك شروع ويژه  و خاص خواننده را در ابتدا با زرنگي يك زن روبرو مي كند كه با مهارت ماشين خود را پارك مي كند در همان جاييكه پسر نتوانست ماشينش را پارك كند . ( كه البته اين را به نوع متفاوت دو ماشين ربط مي دهد) .

اين خشونت كه در جملات آغازين داستان آمده است ، خشونتي است كه به جنسيت مربوط مي شود و در همين آغاز مي توان متوجه شد كه نويسنده به زن برتري بخشيده . و همين جمله آغازين شخصيت اصلي داستان را هم معرفي مي كند . لذا آغاز اين رمان همانند رمان هاي ديگر كه همگي محصول دنياي مدرن هستند ، شروعي از جزء به كل دارد ، شروعي انفجاري و خشونت آميز .

۲) "عادت مي كنيم " ويژگي هاي منحصر به فرد و يگانه خود را نيز داراست . فضاي مستقلي دارد كه از ساير رمان ها حتي از جهان واقعيت هم مجزا مي شود . فضاي ساخته شده "عادت مي كنيم "  بازنمود جهان واقعي است .  زمان بيان شده در داستان ، زمان دوري نيست . در عصر خود ما و طي يكي دو دهه اخير اتفاق افتاده . مكان آن هم همين تهران است . گاهي شمال آنرا توصيف مي كند و گاهي جنوب آنرا . و اگر بخواهيم در واقعيت بدنبال توصيفات نويسنده بگرديم و آنها را در تهران امروزي بجوييم مي تواينم آنها را بيابيم ( البته شايد با كمي تغييرات جزئي ) مثلاً توصيف بازارچه تجريش و تكيه تجريش كه دورتادور آن پر است از مغازه و وسطش كپه هاي كلم و كرفس و بادمجان و انواع ميوه جات و سبزيجات زير لامپ هاي روشن خيلي بزرگ با انواع مغازه هايي كه در بازارچه هستند و ذكر نام آنها در داستان آمده است . يا توصيفي كه از توپخانه مي دهد . بانك سپه ساخته شده در 1304 و اداره پست ساخته شده در 1307، كنارش سردرباغ ملي و ... همه اينها را در تهران امروزي مي توانيم مشاهده كنيم .

لذا " عادت مي كنيم " به لحاظ زمان و مكان يك واقعيت است و درواقع بازنمودي از واقعيت بيروني . تهران وجود دارد و اسامي مكاني نام برده شده  نيز وجود دارند . اما همه اينها در كنار شخصيت هاي داستان مجاز هستند . مجازي از واقعيت . ما مي دانيم تهران هست ، تجريش هست ، توپخانه هست ، اما آيا واقعاً آرزو نامي در فلان محله ي شميران در آن زمان مشخص زندگي مي كرده ؟ يا زرجو نامي در توپخانه و خيابان سپه مغازه قفل و دستگيره فروشي داشته است ؟ اينها را نمي توان در واقعيت يافت . چون واقعيت مجازي هستند . همين مشخصه غرابت داستان را افزايش مي دهد ، شخصيت هاي خيالي در مكان و زمان واقعي . در واقع به نحوي است كه تصور مي كنيم چنين شخصيت هايي بوده اند و نويسنده آنها را كشف كرده و براي ما به توصيف كشانده .

يك نكته ديگر، ويژگي جنسيتي است كه خاص " عادت مي كنيم " مي باشد و يگانه بودن آنرا بيشتر نشان مي دهد . در اين رمان بيشتر شخصيت هاي حاضر ، مؤنث مي باشند . آرزو شخصيت اول ، شخصيت هاي مرتبط و وابسته به او آيه ، ماه منير ، شيرين ( دوست صميمي آرزو ) ، تهمينه ، نصرت .

شخصيت هاي مذكر داستان يا غايبند مثل پدر ، حميد ( شوهر آرزو ) كه فقط هراز گاهي يادي از آنها مي شود . يا حاضرند اما بسيار كمرنگند مثل محسن ( كارمند بنگاه ) يا نعيم ( كارگر و خدمتگزار ) . فقط نقش زرجو است كه پررنگ است و به شخص اول بسيار نزديك .

در واقع قهرمان داستان يك زن ( آرزو ) است . بيشتر به مسئوليت هاي او ، وسواس هاي او و گاهي فداكاري هاي او اشاره مي شود و بيان مشكلاتي كه زنان جامعه ما با آن مواجه هستند ، بخصوص زنان بي سرپرست . آرزو بايد قرض هاي پدر را بدهد ، خرج هاي اضافي و خواسته هاي معقول و نامعقول آيه را پاسخگو باشد . مثل خريد لباس اسكي و فراهم كردن پول لازم براي فرستادن او به فرانسه و ...  .

يا ماجراي يكي ديگر از زنان بي سرپرست داستان ، خانم سرمدي كه بعد از فوت شوهرش با قرض و وام و سختي رستوراني را در خانه خود راه مي اندازد و به كمك بچه هايش آنجا را اداره مي كند . تا خرج زندگي را تأمين كند .

يك نشانه ديگر براي اثبات  طرز نگاه نويسنده به زنان و قابليت آنان ، شغل آرزوست . در واقعيت كمتر زني پيدا مي شود كه بنگاه دار باشد و اين شايد ويژگي خاص رمان پيرزاد باشد . خود راوي عجيب بودن اين مسئله را از زبان شخصيت هاي عنوان كرده است . مثلاً در ابتداي كار آرزو ، كسبه محل از اين اقدام متعجب مي شوند حتي به او پوزخند ميزنند و معتقدند يك زن از عهده اين كار برنميايد .

نمونه هاي ديگر برتري زن و نكوهش مردان را باز در جاهاي ديگر متن مشاهده مي كنيم . از زبان شيرين كه به خاطر شكستي كه خورده به همه مردان بي اعتماد است و مدام از آنها بد مي گويد . در اتوبوس از زبان زنان حاضر در آنجا كه همه آنها مردها را متهم مي كنند . و موارد ديگر ...   بطور كلي در اين داستان نقش زن بسيار برجسته است و مردها كمرنگ تر و گاهي سرزنش هم مي شوند . فقط در شخصيت سهراب زرجو است كه مرد را ستايش مي كند . شايد اين ويژگي به خود نويسنده برگردد و اينكه خود او يك زن است .

3 ) ما از طريق گفتار كنشي داستان به قلمرو وسعت يافته و تخيلي آن قدم مي گذاريم . مي پذيريم كه نام شخصيت اصلي آرزو است ، از شوهرش طلاق گرفته . يا در ابتدا راوي اشاره به رانندگي خوب آرزو مي كند و ما بايد آنرا بپذيريم ، تا بتوانيم فضا را براي خود بازسازي كنيم و ادامه داستان را دنبال كنيم .

4 ) يكي از اسرار اين رمان دليل واقعي ازدواج و طلاق آرزوست . راوي مستقيم و شفاف نمي گويد كه آرزو به خاطر فرانسه با حميد ازدواج كرده يا نه ! اگر به خاطر فرانسه بوده چرا در آنجا نمانده ؟! در فرانسه به او چه گذشته كه حاضر به طلاق شده است ؟ خواننده فقط مي پذيرد كه او به فرانسه علاقمند بوده و در لحظه تصميم گيري ازدواج ، فرانسه را به ياد آورده و مي پذيرد كه او از شوهرش جدا شده .

از اسرار ديگر اينكه، آيا واقعاً ماه منير يك شاهزاده اصيل است ؟ حتي از زبان آيه و آرزو شك را در اين مورد مشاهده مي كنيم : " اگر شازده خانم واقعي هم بود اين قدر لي لي به لالاش نمي گذاشتند . " و " مادربزرگ مادربزرگم يكي از سيصد صيغه ي چهارصد شاهزاده ي دست هشتم قاجار است . مامانم سر شوخي به او مي گويد شازده خانم و او خيلي جدي خوشش مي آيد . "  و ما همين اطلاعات را در اين مورد داريم نه بيشتر .

پايان رمان هم به نوعي از اسرار داستان است . آيا اسفنديار ، به شيرين زنگ زده بود ؟ بين آنها چه گذشته و چه مكالمه اي ردوبدل شده بود كه شيرين گريه مي كرد ؟ گريه او از خوشحالي بود يا ناراحتي ؟! . خواننده فقط مي تواند حدس هايي در اين مورد بزند .    

۵ ) جدا از اين ويژگي ها كه در مقاله ميلر مطرح شده ، موارد ديگري نيز در متن "عادت مي كنيم" بارز مي باشد كه به نظر من در بحث اجتماعيات در ادبيات گنجانده مي شود . رمان حاضر اساساً رماني است اجتماعي . چند عنصر اجتماعي به وضوح مشاهده مي شود كه به ذكر نمونه هايي از آن اشاره مي كنم :

الف ) شكاف نسل ها : در طي داستان خواننده چندين بار اين مسئله را حس مي كند . ( مستقيم يا غير مستقيم) . آنچه كه از اين موضوع بارز است ، حضور سه زن از سه نسل متفاوت در كنار هم  مي باشد .      ( آرزو ، آيه ، ماه منير ) در عين نزديك بودن روابط تفاوت ها كاملاً آشكار است . ماه منير زني است كه در دنياي سلطنتي و شاهنشاهي گذشته سير مي كند . گاهي به داشتن وسايل مدرن علاقه نشان مي دهد اما آن هم از روي چشم و هم چشمي است . حس تجملاتي سلطنتي در او موج مي زند . حتي هنگام فوت شوهر بيشتر به فكر آبرومند برگزار كردن مراسم است . او با حرف ها و عمل خود مي خواهد به همه نشان دهد يك شازده خانم است .

آيه دختر آرزو ، نمونه بارز نسل جديد كه معتقد است زندگي بدون اينترنت و وبلاگ و كامپيوتر مثل زندگي نسل بالايي ها ، زندگي مادرش بي معني و به قول خودش سه مي باشد . طرز حرف زدن او مانند تمام جوانان امروزي است ، با اصطلاحات ويژه اي كه بكار مي برند فقط خاص خودشان است و نسل هاي پيشين از آنها سردرنمياورند . اززبان خود آيه يكي از اين تفاوت ها را مي بينيم : " مامانم و خاله سرشكسته نوشتن جوون ها غر مي زنند . بس كه نسل بالايي ها قلمبه سلمبه نوشتند و ما نفهميديم . مامان ميگه بسكه جووناي حالا بي سوادند . "  مصاديق بسيار ديگري هستند كه اين مورد را آشكارتر كنند . 

ب ) تضاد طبقاتي : توصيفي كه نويسنده از شمال تهران و جنوب تهران مي كند اين تفاوت را نشان مي دهد. در شمال تهران ساختمان هاي بلند كه آنها را به سوسمارهاي عظيم تشبيه مي كند ، خيلي بيشتر به چشم مي خورد تا خانه هاي يكي دو طبقه شبيه به بچه گربه هاي لاغر و مريض . اما هرچه به سمت جنوب تهران مي رويم سوسمارها كمتر و بچه گربه ها بيشتر مي شوند . آن هم به شكل كثيف و قديمي .

نمونه ديگر در اتوبوس . آرزويي كه در شمال تهران ، در خانواده اي نسبتاً مرفه زندگي مي كند ، با زن هايي مواجه مي شود كه با مشكلاتي بسيار بزرگ تر دست و پنجه نرم مي كنند . او هيچ وقت از كوپن و اجناس كوپني خبر نداشته و اين امور را كارگر او انجام مي دهد . اما زن هاي در اتوبوس كه ناخواسته بچه هاي زيادي دارند (يا به خاطر مشكلات مالي براي جلوگيري يا به خاطر سطح فرهنگي و سواد كم ) ، مجبورند از صبح سركار بروند و شب هم به كارهاي خانه رسيدگي كنند . در صورتيكه بزرگترين مشكل آرزو به عنوان يك زن بالا شهري ، لجبازي هاي آيه و فرستادن او به فرانسه است . يا مقايسه آيه و تهمينه و وضعيت زندگي آنها .

نمونه ديگر تضاد طبقاتي را در دو ازدواج متفاوت اين داستان مي توانيم مشاهده كنيم . محسن كارمند آرزو فردي است از طبقه پايين كه مجبور مي شود به خاطر اينكه براي نامزدش طلا بخرد دست به عمل ناخوشايندي بزند و سركار توبيخ شود و براي اينكه آرزو اخراجش نكند التماس او را كند . اما ازدواج مرجان دوست آيه ، كه از طبقه بسيار مرفهي هستند و مراسم ازدواج او به مراسم ازدواج به قول نويسنده شيخ و شيوخ مي ماند بسيار تجملاتي كه بهترين و گران ترين ها زا تهيه كردند و يك مراسم مفصل برگزار كردند .

موارد بيان شده چند نمونه از اشاره نويسنده به اين وضعيت مي باشد و تمام حرف او قطره اي است از درياي تضاد طبقاتي در جامعه ما و مصداقي است مجازي از مصاديق كاملاً واقعي در جامعه ما .

نكات بسيار  ديگري مي توانيم از متن رمان خارج كنيم كه مجال پرداختن به همه آنها در اينجا نمي باشد . 

اما خود عنوان " عادت مي كنيم " : به نظر من ، ما به همين مسائل بيان شده فوق عادت مي كنيم و با آنها زندگي مي كنيم . راوي مي گويد ماه منير و آيه به ازدواج آرزو عادت مي كنند ، به حضور آرزو با سهراب عادت مي كنند و برايشان عادي مي شود . كه براي اين عادت كردن بايد مسير سختي را طي كنند و اين مسير تحمل دعوا و دلخوري و ناز كشيدن براي آشتي است .

اما در جامعه و در اين شهر بسياري از آدم هاي ديگر هستند كه به وضعيت هاي به مراتب سخت تر و بدتر از اين ، به كمبودهاي اسف بارتر و زندگي هاي دردناك تري عادت مي كنند . و براي طي نمودن مسير اين "عادت كردن" بايد تاوان بدي را متحمل شوند . يك عمر زندگي ، سلامتي روح و روان ، از دست دادن جواني و .... .

عادت مي كنند چون بايد تحمل كنند وتحمل مي كنند چون مجبورند . (چون مجبورند كه تحمل كنند پس عادت مي كنند) .

نسخه ی کتاب "عادت می کنیم" در آلمان

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ 

منابع :

پيرزاد ، زويا (۱۳۸۳) .عادت مي كنيم. تهران: نشر مركز ، چاپ چهاردهم . 

ميلر ،هیلیس  (۱۳۸۴) ، پیرامون ادبيات ، ترجمه علي اصغر بهرامي  ، تهران: نشر ني  .

|+| نوشته شده توسط تنهاترين تنها در چهارشنبه بیست و یکم فروردین 1387 | موضوع: